कस्तो सँस्कारलाई पछ्याइरह्ने?

प्रसिद्द इँटालेली-अमेरिकी भौतिक बैज्ञानिक एनरिको फर्मीकी श्रीमती लाउरा फर्मीले एउटा प्रसँगमा लेखेकी छन्-'जब हाम्री छोरीले घरमा प्रार्थना गर्दा मुसोलिनीको नाम लिइन्, म त असमन्जसमा परें। मेरो प्रश्नको उत्तरमा उनले स्कूलमा यही सिकाएको र हरेक दिन त्यो प्रार्थना गर्नै पर्ने बताइन्। हामीलाई खपी नसक्नु भयो। त्यसैले हामीले प्राण भन्दा प्यारो देश छोड्ने निर्णय गर्यौँ।' 
एउटा अर्को प्रसँग पनि जोडौं-मलाई सानो हुँदा दसैंको टीकामा बुवा तथा मान्यजनले टीका लगाइदिँदा भनेको याद आउँछ-'श्रीपाँच बिरेन्द्र विर बिक्रम शाहदेवको पालाको टीकाको प्रभावले गरिकन राजा दाहीना हुन्!'
आखिर सँस्कार के हो? र कस्तो सँस्कारलाई पछ्याइरह्ने? तानाशाहहरुको गुणगानलाई दैनिकी बनाउने हो कि सँस्कार? कमैया प्रथालाई जीवितै राख्नु पर्ने हो कि सँस्कार? एकान्तको गोठ्मा जङ्गली जन्तुको त्राशमा एक्ली महिलालाई राती सुत्न पठाउनु पर्ने छाउपडी प्रथा हो कि सँस्कार?मध्यरातमा जाँड-रक्सीले मातेर स्वास्नी कुट्ने हो कि सँस्कार? यो सँस्कारको कुरो अलिक जटील देखिन्छ। अहिले छापाहरू वा सामाजिक सन्जालहरुमा चर्का बहस भैरहेका छन्-'नेपालीहरु बिदेशीएर सँस्कार बिर्सिए, सँस्क्रिती बिर्सिए।' तर त्यहाँ के/कस्तो सँस्कार/सँस्क्रिती पछ्याइरह्नु पर्ने भनी स्पस्ट्याइएको भने भेटिन्न! नेपालीहरुले बिदेशमा के सँस्कार बचाउँने? कुन सँस्कार पछ्याइरहने? यसमा तपाईंँको बिचार के छ?

July 05, 2015
Ann Arbor, Michigan